🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:47:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हथियार
hathiyāra
🟠 शब्दसागर
📗 अमरकोश — पर्याय
शस्त्र (3.3.188) लोहा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हथियार संज्ञा पुं॰ [हिं॰ हथियाना (= हाथ से पकड़ना)] हाथ से पकड़कर काम में लाने की साधनवस्तु । वह वस्तु जिसकी सहायता से कोई काम किया जाय । औजार ।
२. तलवार, भाला आदि आक्रमण करने या मारने का साधन । अस्त्र शस्त्र । क्रि॰ प्र॰—चलना ।—चलाना । मुहा॰—हथियार उठाना = (१) मारने के लिये अस्तहाथ में लेना । (२) लड़ाई के लिये तैयार होना । हथियार करना = हथि- यार चलाना । हथियार डालना = युद्ध में परास्त होना । हथियार बाँधना = युद्धार्थ शस्त्रास्त्रों से सज्जित होना । लड़ाई के लिये तैयार होना । हथियार लगाना = अस्त्रशस्त्र धारण करना ।
३. लिंगेद्रिय । (बाजारू) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हथियार" आता है (20)
आयुध हथियार । शस्त्रशस्त्र हथियार । आयुध । लोहावधत्र अस्त्र । हथियाररणांग हथियार । शस्त्रास्त्रशत्रुघ्नी हथियारआर्म हथियार । अस्त्र शस्त्र । जैसे,— आर्म्स ऐक्टसिलह हथियार । शस्त्रहरबा अस्त्र । हथियार । यौ॰—हरबा हथियारशस्तर पु † संज्ञा पुं॰ शस्त्र । हथियारसामग्य अस्त्र शस्त्र । हथियारकरण व्याकरण में वह कारक जिसके द्वारा कर्ता क्रिया को सिद्ध करता है । जैसे,…शरु क्रोध । गुस्साऋष्टि खडग । तलवारपर्शु फरसा । परशुपवीर हृल की फालआला ताक । ताखा । अखाऔजार वे यंत्र जिनसे वैज्ञानिक, इंजिनियर, छात्र, लोहार, बढ़ई आदि अपना काम कर…बाहना ढोना, लादना या चढ़ाकर ले जाना या ले आनासिलाह जिरह बकतर । कवचश हिंदी वर्णमाला में व्यंजन का तीसवाँ वर्ण । इसका उच्चारण प्रधानतया तालु…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें