🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गाय
gāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
गोष्पद (3.3.101) सेवित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गाय संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गो]
१. सींगवाला एक मादा चौपाय जिसके नर को साँड़ या बैल कहते हैं । विशेष—गाय बहुत प्राचीन काल से दूध के लिये पाली जाती है । भारतवासियों को यह अत्यंत प्रिय और उपयोगी है । इसके दूध और घी से अनेक प्रकार की खाने की चीजें बनाई जाती हैं । गाय बहुत सीधी होती है; बच्चा भी उसके पास जाय, तो नहीं बोलती । मुहा॰—गाय की तरह काँपना = (१) बहुत डरना । (२) थर थर काँपना । थर्राना । गाय का बछिया तसे और बछिया का गाय तले करना = (१) हेरी फेरी करना । इधर उधर करना । (२) काम निकालने के लिये कुछ का छुछ प्रकट करना ।
२. बहुत सीधा सादा मनुष्य । दीन मनुष्य । जैसे,—वह बेचारा तो गाय है; किसी से नहीं बोलता ।
गाय बगला संज्ञा पुं॰ [हिं॰ गाय + बगला] एक प्रकार का बगला । विशेष—यह धान के खेतों में होता है । यह पशुओं के झुंड के साथ रहता है और उनके कीड़ों को खाता है । इसे सुरखिया बगला भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गाय See उरु-ग्˚.
2. गाय n. ‘a song’, see उत्तम-, साम-.
1. and 2. . See √ 1. गा and 3. गा.
3. गाय, mfn. relating to Gaya, AitBr. v, 2, 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गायः [गै भावे घञ्] Singing, a song; Y. 3. 112.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाय पु० गै--भावे घञ् । १ गाने । “यथाविधानेन पठन्- सामगायमविच्युतम्” याज्ञ० । कर्मण्युपपदे गै--कर्त्तरि अण् । तत्तत्पदार्थगायके त्रि० । “विज्ञाय तावुत्तमगाय- किङ्करौ” भाग० ४ । १२ । १८ । स्त्रियां टाप् सि० कौ० । मुग्धमते षण् ईप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2578,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गाय" आता है (60)
खुर सींगवाले चोपायों के पैर की कड़ी टाप जो बीच से फटी होती है । गाय, भैल आ…तंबा गौ । गायधेनु वह गाय जिसे बच्चा जने बहुत दिन न हुए हों । सवत्सा गो । पर्या॰—नवप्रसूत…हंभा गाय, बैल, बछड़े आदि के बोलने का शब्द । रँभाने का शब्दरोहिणी गायगो गाय । गऊतंति गौ । गायतंपा गौ । गायवहती गायद्विशफ वह पशु जिसके खुर फटे हों । दो खुरवाला पशु । जैसे, गाय, भेंड़, हिरन इत्…माहेयी गायसौरभेयी गाय । गोपंचमूत्र गाय, बकरी, भेंड़, भैस और गधी इन पाँच पशुओं का मूत्रमाहा गायबहुला गायसौरभी धेनु । गायअनडुही गायतंबिका गौ । गायअघ्न्या गौ । गायअनड्वाही गौ । गायपयस्विनी गाय । दूध देती हुई गायडंगर चौपाया (जैसे, गाय, भैंस)उस्रिया गायचतुस्तन चार स्तनोंवाली, गायप्राश्य अर्कप्रकाश के अनुसार वे पशु जो गाँव में रहते हैं । जैसे, गाय, बकरी, भे…सुरभितनया गायथन गाय, भैंस, बकरी इत्यादि चौपायों का स्तन । चौपायों की चूचीगउव पु † संज्ञा स्त्री॰ गऊ । गायगाव गाय । बैल । यौ॰—गावकुशी । गावजबान । गावदुम । गावतकिया । गावखाना गावपछा…ढोर गाय, बैल, भैंस आदि पशु । चौपाया । मवेशीगैया गाय । गऊगोरू सींगवाला पशु । गाय, बैल, भैंस इत्यदि चौपाया । मवेशीरंता गौ । गायसरेस एक लसदार वस्तु जो ऊट, गाय, भैस, आदि से चमड़े या मधली के पोटे को पकाकर …चराना पशुओं को चारा खिलाने ते लिये खेतों या मैदानों में ले जाना । जैसे,—गाय,…नागौर मारवाड़ के अंतर्गत एक नगर जो गायों और बैलों के लिये भारतवर्ष भर में प्…चरिंदा चरनेवाला जीव । जैसे,—गाय, भैंस, बैल आदि पशु । हैवानचौपाया चार पैरोंवाला पशु । गाय, बैल, भैंस आदि पशु । (प्रायः गाय बैल आदि के लि…नागौरी नागौर का, अच्छी जाति का (बैल, गाय, बछड़ा इत्यादि)धन वह वस्तु या वस्तुओं की सअष्टि जिससे किसी उपयोगी या इष्ट अर्थ की सिद्धि…इडा पृथिवी । भूमिवशा वंध्या स्त्री । बाँझदोह्य दूहने योग्य । जो दूहा जा सकेरेवती सत्ताईसवाँ नक्षत्र जो ३२ तारों से मिलकर बना है और जिसका आकार मृदंग का …प्रोष्ठ एक प्रकार की मछली । सौरीतनू पूत्र । बेटा । लड़कासौरी वह कोठरी या कमरा जिसमें स्त्री बच्चा जने । सूतिकागार । जापा । जच्चाखान…जीवधन ब्रह्मासुरभी देवताओं का डर या भय । आधिदैविक भीतिदशमूत्रक इन दस जीवों का मूत्र जो वैद्यक में काम आता है—उस्रा प्रातःकाल । उषाकालपीवरी सतावरकाम्या इच्छा । आभिलाषा । कामनाशक्वरी उँगलीकल्याणी कल्याण करनेवाली । सुंदरीमाहेंद्री इंद्राणीबझवट † संज्ञा स्त्री॰तैरना पानी के ऊपर ठहरना । उतराना । जैसे, लकडी़ या काग आदि का पानी पर तैरनामोहरा किसी बर्तन का मुँह या खुला भागसुरही एक प्रकार की सोलह चित्तीकौड़ियाँ जिनसे जूआ खेलते हैं
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें