🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मस्तक
mastaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मस्तक संज्ञा पुं॰ [सं॰] सिर । उ॰—मस्तक टीका काँध जनेऊ । कवि विआस पंडित सहदेऊ ।—जायसी (शब्द॰) । यौ॰—मस्तकज्वर = शिरोव्यथा । मस्तकमूलक = दे॰ मस्तमूलक । मस्तकलुंग = मस्तिष्क के चारो ओर की छोटी छोटी शिराएँ । मस्तकशूल = दे॰ मस्तकज्वर । मस्तकस्नेह = दिमाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मस्तक m. n. (Uṇ. iii, 148, Sch.) the head, skull, Mn.; MBh. &c.
the upper part of anything, top, summit (esp. of mountains or trees), ib. (˚कम् ind. = on the top of, upon, e.g. चुल्ली-मस्तकम्, upon the hearth, Pañcat.)
the tuft of leaves which grows at the top of various species of palm trees, Suśr.
N. of a partic. form of Śiva, Sarvad.
मस्त and ˚तक, मस्ति &c. See p. 793.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मस्तकः --कं [मस्मति परिमात्यनेन मस्-करणे त स्वार्थे क Tv.] 1 The head, skull; अतिलोभा (v. l. तृष्णा) भिभूतस्य चक्रं भ्रमति मस्तके Pt. 5. 22. --2 The head or top of anything, peak, summit; न च पवर्तमस्तके Ms. 4. 47; वृक्ष˚, चुल्ली˚ &c. --3 The tuft of leaves growing at the top of palm trees. --Comp. --आख्यः the top of a tree. --ज्वरः, --शूलं an acute head-ache. --पिंडकः --कं a round protuberance on the temples of an elephant in rut. --मूलकं the neck. --लुंगः the membrance surrounding the brain. --स्नेहः the brain.
मस्तकः --कं [मस्मति परिमात्यनेन मस्-करणे त स्वार्थे क Tv.] 1 The head, skull; अतिलोभा (v. l. तृष्णा) भिभूतस्य चक्रं भ्रमति मस्तके Pt. 5. 22. --2 The head or top of anything, peak, summit; न च पवर्तमस्तके Ms. 4. 47; वृक्ष˚, चुल्ली˚ &c. --3 The tuft of leaves growing at the top of palm trees. --Comp. --आख्यः the top of a tree. --ज्वरः, --शूलं an acute head-ache. --पिंडकः --कं a round protuberance on the temples of an elephant in rut. --मूलकं the neck. --लुंगः the membrance surrounding the brain. --स्नेहः the brain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मस्त(क) न० मस्मति परिमात्यनेन मस--करणे त । १ उच्चे त्रि० । २ शिरसि च स्वार्थे क । ३ उत्तमाङ्गे पुंन० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4740,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मस्तकः, पुं, क्ली, (मस्यते परिमीयते । मस् + “इष्यशिभ्यां तकन् ।” उणा ० ३ । १४८ । इत्यत्र । “बाहुलकात् मस्यतेरपि तकन् ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या तकन् ।) प्रधानाङ्गम् । माथा इति भाषा ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे । १४ । ७८ । “बिम्रत् क्लेशमवाप्नोति सोऽप्येवं शिरसा शिलाम् । क्षुत्क्षामोऽहर्निशं भारपीडाव्यथित- मस्तकः ॥”) तत्पर्य्यायः । उत्तमाङ्गम् २ शिरः ३ शीर्षम् ४ मूर्द्धा ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ९४ ॥ मुण्डम् ६ शिरम् ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ वराङ्गम् ८ । इति जटाधरः ॥ कम् ९ पुण्ड्रम् १० मौलिः ११ कपालम् १२ केशभूः १३ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (मस्तम् १४ । इति द्विरूपकोषः ।) तस्य शुभाशुभलक्षणं यथा, -- “छत्राकारैः शिरोभिस्तु नृपा निम्नशिरा धनी । चिपिटैश्च पितुर्मृत्युर्गवाढ्याः परिमण्डलैः ॥ घटमूर्द्धा पापरुचिर्धनाद्यैः परिवर्ज्जितः ॥” इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥ मस्तके अधोमुखसहस्रदलकमलमस्ति तत् कर्णिकायां परमात्मा तिष्ठति । यथा । स्वाङ्के उत्तानौ करौ कृत्वा सोऽहमिति जीवात्मानं [] हृदयस्थं दीपकलिकाकारं मूलाधारस्थकुल- कुण्डलिन्या सह सुसम्ना वर्त्मना मूलाधारस्वाधि- ष्ठानमणिपूरानाहतविशुद्धाज्ञाख्यषट्चक्राणि भित्त्वा शिरोऽवस्थिताधोमुखसहस्रदलकमल- कर्णिकान्तार्गतपरमात्मनि संयोज्येत्यादि तन्त्र- सारः ॥ तथा च । “सुसुम्नावर्त्मना सोऽहमिति मन्त्रेण योजयेत् । सहस्रारे शिरःस्थाने परमात्मनि देशिकः ॥” इति गौतमीयतन्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-651-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मस्तक" आता है (20)
भाल भवों के उपर का भाग । कपाल । ललाट । मस्तक । माथासीस सिर । माथा । मस्तककरंक मस्तकमुंड गरदन के ऊपर का अंग जिसमें केश, मस्तक, आँख, मुँह आदि होते हैं । सिरललाट भाल । मस्तक । माथामुंडक मस्तक । सिरवरांग मस्तकउत्तमांग सिर । शीर्ष । मस्तकशंखांतर ललाट । मस्तकमूर्द्धा मस्तक । सिरनिटक निटिल संज्ञा पुं॰ कपाल । मस्तकमाथा सिर का ऊपरी भाग । मस्तक । मुहा॰—माथा कूटना= दे 'माथा पीटना' । माथा विस…भरकूट मस्तक । माथाऊर्द्ध्वाग शरीर का ऊपरी भाग । सिर । मूँड़ । मस्तकशिर सिर । कपाल । मुंड । खोपड़ाकपाल खोपड़ा । खोपड़ी । यौ॰—कपालक्रिया । कपालमाला । कपालमोचनमौलि किसी पदार्थ का सबसे ऊँचा भाग । चोटी । सिरा । चूड़ाशंखक वैद्यक के अनुसार एक प्रकार का असाध्य रोग । शंखवात । विशेष—इस रोग में ब…लिलार पु † संज्ञा पुं॰शीर्षस्थान उत्तमांग । सिर । शीर्ष
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें