🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:32:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुप्त
gupta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छिपा हुआ (3.1.88) गूढ
मन्त्र (3.3.175) वेद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुप्त १ वि॰ [सं॰]
१. छिपा हुआ । पोशीदा । यौ॰— गुप्तचर । गुप्त गोष्ठी । गुप्तदान ।
२. गूढ़ । जिसके जानने में कठिनता हो ।
३. रक्षित ।
गुप्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पदवी जिसका व्यवहार वैश्य अपने नाम के साथ करते हैं ।
२. एक प्राचीन राजवंश जिसने पहले मगध देश में राज्य स्थापित करके सारे उत्तरीय भारत में अपना साम्राज्य फैलाया । विशेष— इस वंश में समुद्रगुप्त बडा़ प्रतापी सम्राट् हुआ । इस वंश का राज्य ईसा की ५वीं और ६ठीं शताब्दी में वर्तमान था । चंद्रगुप्त । समुद्रगुप्त और स्कंदगुप्त आदि इसी वंश में हुए थे । गुप्तवंशीय चंद्रगुप्त का दूसरा नाम विक्रमादित्य भी था । बहुत लोगों का मत है कि प्रसिद्ध विक्रमादित्य चंद्रगुप्त ही हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुप्त mfn. protected, guarded, preserved, AV. &c.
hidden, concealed, kept secret, secret, Bhartṛ.; Pañcat.; Kathās. &c. (with दण्ड, a secret fine, fine secretly imposed or exacted, Hit.; cf. गूढ-द्˚)
= संगत (? joined, combined), W.
गुप्त (अस्), m. (Pāṇ. vi, 1, 205, Kāś.) N. of several men belonging to the Vaiśya caste (PārGṛ. i, 17; cf. RTL. p. 358), especially of the founder of the renowned Gupta dynasty in which the names of the sovereigns generally end in गुप्त (cf. चन्द्र-, समुद्र-, स्कन्द-; गुप्त is also often found ifc. in names of the Vaiśya class)
गुप्त m. (also) the era named after the Gupta dynasty (beginning, A.D. 319; hence the Gupta year 165 corresponds to, A.D. 484-85; in later times the years are called वलभी-संवत् from the rulers of Valabhi, and the era is spoken of as the Gupta-Valabhi era).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुप्त p. p. [गुप् कर्मणि क्त] 1 Protected, preserved, guarded; R. 10. 60. --2 Hidden, concealed, kept secret; Ms. 2. 150, 7. 76, 8. 374. --3 Secret, private. --4 Invisible, withdrawn from sight. --5 Joined. --प्तः 1 An appellation usually (though not necessarily) added to the name of a Vaiśya; as चंद्रगुप्तः, समुद्रगुप्तः &c. (Usually शर्मन् or देव is added to the name of a Brāhmaṇa; गुप्त, भूति or दत्त to that of a Vaiśya; and दास to that of a Śūdra; cf. शर्मा देवश्च विप्रस्य वर्मा त्राता च भूभुजः । भूतिर्दतश्च वैश्यस्य दासः शूद्रस्य कारयेत्). --2 An epithet of Viṣṇu. --प्तं ind. Secretly, privately, apart. --प्ता One of the principal female characters in a poetical composition, a lady married to another (परकीया) who conceals her lover's caresses and endearments past, present or future; वृत्तसुरतगोपन वर्तिष्यमाणसुरतगोपना and वर्तमानसुरतगोपना; see Rasamañjarī 24. --Comp. --कथा a secret or confidential communication, a secret. --गतिः a spy, an emissary. --चर a. going secretly. --(रः) {1} an epithet of Balarāma. {2} a. spy, an emissary. --दानं a secret gift or present. --वेशः a disguise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0462-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुप्त त्रि० गुप--कर्म्मणि क्त । १ त्राते रक्षिते २ गूढे संवृते च अमरः । “स गुप्तमूलप्रत्यन्तः” रघुः । ३ सङ्गरे पु० शब्दरत्ना० । “गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः” उद्वा० त० उक्ते ४ वैश्योपनामभेदे पु० । ५ कपिकच्छ्वां स्त्री राजनि० । ६ परकीयायां नायिकायां स्त्री । “गुप्ताविदग्धा लक्षिताकुलटानुशयानामुदिताप्रभृतीनां परकीयायामे- वान्तर्भावः तत्र गुप्ता त्रिविधा वृत्तसुरतगोपना वर्त्तिष्य माणसुरतगोपना वर्त्तमानसुरतगोपना चेति विभज्य रस- मञ्जर्य्यां तिसृणामेकत्र पद्ये उदाहृतिः यथा “श्वश्रूः क्रुध्यतु निर्दहन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातरस्तस्मिन्नद्य न मन्दिरे सखि! पुनः स्वापो विधेयो मया” । आखो राक्रमणाय कोणकुहरादुत्कालमातन्वती मार्ज्जारी न- खरैः खरैः कृतवतो कां कां न मे दुर्दशाम्” । ७ रक्षितायां स्त्रियाञ्च (राखनी) स्त्री “ब्राह्मणीं यद्यगुप्तां तु सेवेतां [] वेश्यपार्थिवौ” मनुः ८ परमेश्वरे पु० “गुप्तश्चक्रगदाधरः” विष्णुस० “वाङ्मनसमोरगोचरत्वात् गुप्तः “एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते” इति श्रुतेः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2613-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुप्तं, त्रि, (गुप्यते स्म । गुप् + कर्म्मणि क्तः ।) कृतरक्षणम् । तत्पर्य्यायः । त्रातम् २ त्राणम् ३ रक्षितम् ४ अवितम् ५ गोपायितम् ६ । (यथा, महाभारते । १ । १ । १८८ । “यदाश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै- र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम् ॥”) कृतगोपनम् । तत्पर्य्यायः । गूढम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । १०६ । (यथाह वशिष्ठः । “आहारनिर्हारविहारयोगाः सुसंवृता धर्म्मविदा तु कार्य्याः । वाग्गुप्तिकार्य्याणि तपस्तथैव धनायुषी गुप्ततमे तु कार्य्ये ॥” “हेम्नो भस्मकमभ्रकं द्विगुणितं लौहास्त्रयः पारदा- श्चत्वारो नियतन्तु वङ्गयुगलञ्चैकीकृतं मर्द्दयेत् । मुक्ता विद्रुमयो रसेन समता गोक्षुरवासेक्षुणा सर्व्वं वन्यकरीषकेण सुदृढं गुप्तं पचेत् सप्तधा ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे रसायनाधिकारे ॥) सङ्गतम् । इति शब्दरत्नावली ॥ वैश्यशूद्राणां पद्धतिविशेषे पुं । यथा, इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥ “गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-339-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुप्त" आता है (48)
लुप्त छिपा हुआ । गुप्त । अंतर्हितअंतर्हित तिरोहित । अतर्द्धान । गुप्त । गायब । छिपा हुआ । अदृश्य । अलक्ष्य । लुप…आंतर छिपा हुआ । भीतरी । गुप्तआप्रच्छन्न रहस्य । गुप्त । छिपा हुआगोपित छिपा हुआ । गुप्तअंतर्दधान गुप्त । छिपा हुआलोकपरोक्ष संसार से परे वा छिपा हुआ । गुप्तखफी छिपा हुआ । गुप्तअदीठ पु वि॰ बिना देखा हुआ । अप्रत्यक्ष । अनदेख । गुप्त । छिपा हुआगुहय गुप्त । छिपा हुआ । पोशीदागैबी गुप्त । छिपा हुआमखफी छिपा हुआ । पोशीदा । गुप्तअनरहस एकांत । गुप्त । गोपनीयरुपोश छिपा हुआ । गुप्तअंतधनि गुप्त । अदृश्य । अंतहितगैबाना पु वि॰ अदुश्य । गुप्तनिहानी अंदरूनी । भीतर का छिपा हुआ । गुप्तपोशीदा गुप्त । छिपा हुआतिरोभूत गुप्त । छिपा हुआ । अदृष्ट । अंतर्हित । गायबसीक्रेट छिपा हुआ । गुप्त । पोशीदा । जैसे, सीक्रेट पुलिस । सीक्रेट कमिटीसन्निभृत अच्छी तरह छिपाया हुआ । गुप्तगह्वर दुर्गम । विषयनिभृत धरा हुआ । रखा हुआ । घृतअंतरित भीतर किया हुआ । भीतर रखा हुआ । भितराया हुआ । छिपाया हुआ । क्रि॰ प्र॰—क…स्थगित ढका हुआ । आवृत । आच्छादितअंतर्गत भीतर आया हुआ । समाया हुआ । शामिल । अंतर्भूत । अंतर्गृहीत । संमिलितअप्रसिद्ध जो प्रसिद्ध न हो । अविख्यात । जिसको लोग न जानते होंप्रच्छन्न ढका हुआ । लपेटा हुआअविदित जो विदित न हो । अज्ञातअवरुद्ध रुँधा हुआअव्याकृत जो व्याकृत न हो । अविशिल्ष्ट जो विकार प्राप्त न होअभिव्यक्त जो व्यक्त न हो । अपरिस्फुट । अप्रका- शित । अप्रकटप्रच्छादित ढँका हुआ । आवृत्तसंछन्न पूर्णतः ढँका हुआ । आवृत । वस्त्राच्छादितअप्रकाशित जिसमें उजाला न किया गया हो । अँधेराप्रतिच्छन्न आवृत । आच्छादितछपन † वि॰अदेख पु वि॰मोति दे॰ 'मोती'अपरछन पु वि॰ आबरणहित । जो ढ़का न हो । बिना वस्त्र काछिपना आवरण या ओट में होना । ऐसी स्थिति में होना जहाँ से दिखाई न पड़े । जैसे,…भीतरी भीतरवाला । अंदर का । जैसे, भीतरी कमरा; भीतरी दरवाजा । मुहा॰—भीतरी आँखे…मदफून दफन किया हुआ या गाड़ा हुआलापता जिसका पता न लगे । जो कहीं मिल न रहा हो । खोया हुआविंनय फेंका हुआ । क्षिप्तअनखुला जो खुला ना हो । बंदगुज्झा गोझा नाम की बाँस की कील । दे॰ 'गोझा'प्राइवेट जिसका संबंध केवल किसी व्यक्ति से हो । निज का । व्यक्तिगत । जैसे,—यह सम…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें