🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:21:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समाप्ति
samāpti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समाप्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी कार्य या बात आदि का अंत होना । उस अवस्था को पहुँचना जब कि उस संबंध में और कुछ भी करने को बाकी न रहे । खतम या पूरा होना ।
२. प्राप्त होने या मिलने का भाव । प्राप्ति ।
३. निष्पन्नता । पूर्णता (को॰) ।
४. अंतर या मतभेद दूर करना (को॰) ।
५. शरीर आदि का विभिन्न तत्वों में विघटन । मृत्यु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-आप्ति f. complete acquisition (as of knowledge or learning), Āpast.,
accomplishment, completion, perfection, conclusion, solution (of the body), Mn. ii, 244
reconciling differences, putting an end to disputes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समाप्तिः f. 1 End, conclusion, completion, termination. --2 Accomplishment, fulfilment, perfection. --3 Reconciling or settling differences, making up quarrels. --4 Perfection, development; Ku. 3. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाप्ति स्त्री सम् + आप--क्तिन् । १ अवहाने २ समर्थने मेदि० । ३ प्राप्तौ शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5232,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाप्तिः, स्त्री, (सम् + आप् + क्तिन् ।) अव- सानम् । (यथा, कुमारे । ३ । २७ । “सद्यः प्रबालोद्गमचारुपत्रे नीते समाप्तिं नवचूतबाणे । निवेशयामास मधुर्द्विरेफान् नामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥”) समर्थनम् । इति मेदिनी ॥ परिप्राप्तिः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-273-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समाप्ति" आता है (49)
अवसान विराम । ठहराव । समाप्ति । अंतअवसाय निष्कर्ष । निचोड़ । समाप्तिनिर्वहण निबाह । गुजर । निर्वांह । २, समाप्तिनिष्पत्ति समाप्ति । अंतपर्याप्ति अंत । समाप्तिपारायण समाप्ति । पूरा करने का कार्यपर्यवसान अंत । समाप्तिअपशम विराम । अंत । समाप्तिसंपाद समाप्ति । पूर्ति । निष्पन्नता । सिद्धिव्यपाय अंत । लोप । समाप्तिपर्यवशेष समाप्ति । अंत । अवसानप्रत्यस्तमय समाप्ति । अंत । खातमाअंजाम समाप्ति । पुर्ति । अंत । आखीरइंतहा समाप्ति । अंतखातमा अंत । समाप्तिसफाया खत्म होने की स्थिति । समाप्तिइतिश्री समाप्ति । अंत । जैसे,—औरंगजेब से ही मुगलों के राज्य की इतिश्री हुईशेष वह जो कुछ भाग निकल जाने पर रह गया हो । बची हुई वस्तु । वाकीसाय संध्या संबंधी । सायंकालीन । संध्याकालीनपारण किसी व्रत या उपवास के दूसरे दिन किया जानेवाला पहला भोजन और तत्संबंधी क…विगम प्रस्थान । अनुपस्थिति । चला जाना । प्रयाणसंति दान । भेंट । अँकोरसंहृति बटोरने या समेटने की क्रियाउत्सर्ग त्याग । छोड़ना । यौ॰—वृषोत्सर्ग । व्रतोत्सर्गउपसंहार हरण । परिहारनिर्वाह करनाविसर्जन परित्याग । छोड़नाव्यवधान वह चीज जो बीच में पड़कर आड़ करती हो । परदासमापन्न मार डालना । हत्या करना । वधपरिवृत्ति ढकने, घेरने या छिपानेवाली वस्तु । वेष्टनअवशेष बचा हुआ । शेष । बाकीपार्य एक रुद्र का नाम (शुक्ल यजु॰)परिशेष बाकी बचा हुआ । अवशिष्टप्रपतन उड़ जानाविश्रांति विश्राम । आरामविरम सूर्यास्तशामनी दक्षिण दिशा जिसके अधिपति यम माने गए हैंअपवृत्ति दूषित वृत्तिविनिवृत्ति विश्रांति । आराम । मुक्तिविश्रमण आराम । विश्रामतै † ^१ क्रि॰ वि॰ उतना । उस कदर । उस मात्रा का । जैसे,—अब जै नंबर के बाद …सेख पु ^१ संज्ञा पुं॰अखीर अंत । छोरडूबता है)खातिमा मृत्यु । मरणपुरौनी † संज्ञा स्त्री॰बिबाकी बेबाक होने का भाव । हिसाब आदि का साफ होनानिबटेरा निबटने का भाव या क्रिया । छुट्टीसंपुर्णता संपूर्ण होने का भाव । पूरापन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें