🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:33:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुकूल
anukūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुकूल वि॰ [सं॰]
१. जो अनुकूल न हो ।
२. प्रतिकूल । विप- रीत । उलटा । उ॰— जहाँ सामाजिक अनुभूति के विपरीत या अननुकूल वैयाक्तिक अनुभूति काव्य में आ जाती है वहाँ रसाभास हो जाता है । साहित्य॰, पृ॰ २१९ ।
अनुकूल १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ अनुकूला]
१. मुआफिक ।
२. पक्ष में रहनेवाला । सहायक । हितकर ।
३. प्रसन्न । उ॰—होउ महेस मोहि पर अनुकूला ।—मानस, १ ।१५ ।
अनुकूल २ संज्ञा पुं॰
१. वह नायक जो एक ही विवाहित स्त्री में अनुरक्त हो ।
२. एक काव्यालंकार जिसमें प्रतिकूल से अनुकूल वस्तु की सिद्धि दिखाई जाय । जैसे—आगि लागि घर जरिगा, बड़ सुख कीन्ह । पिय के हाथ घयिलवा भरि भरि दीन्ह । (शब्द॰) ।
३. राम के दल का एक बंदर ।
४. सबके प्रिय विष्णु ।
अनुकूल ३ पु क्रि॰ वि॰ [हिं॰] ओर । तरफ । उ॰—ढाहति भूप रूप तरु मुला । चली बिपत्ति बारिध अनुकूला ।—मानस २ ।३४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-कूल mf(आ)n. following the bank (कूल) or slope or declivity
according to the current, AV.
favourable, agreeable
conformable to
friendly, kind, well-disposed
अनु-कूल m. a faithful or kind and obliging husband
अनु-कूल n. (in poetry) narrative of calamity leading finally to happiness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (31,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुकूल a. [अनुगतः कूलं तटं स्नेहादिबंधनं वा] 1 Favourable, agreeable (lit. following the bank or slope, according to the current, with the grain;), as wind, fate &c.; मंदं मंदं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां Me. 9; शांत˚पवनश्च Ś. 4. 10; ˚परिणामा संवृत्ता Ś. 7; V. 3. 20. --2 Friendly, kind, [] well or kindly disposed. --3 Conformable to; pleasing, agreeable or favourable to, conducing to, capable of; oft. in comp.; स्पर्शानुकूला इव सूर्यकांताः Ś. 2. 7; अननुकूलोऽभिमानस्य K. 45 not inclined to pride; दर्शनानुकूलाहमस्य न वेति 197; कुशलविरचितानुकूलवेशः R. 5. 76 befitting, suitable. --लः 1 A faithful or kind husband, (एकरतिः S. D. or एकनिरतः एकस्यामेव नायिकायां आसक्तः), a variety of नायक. --2 ‘Favourable to all,’ epithet of Viṣṇu. --ला 1 N. of a tree (दंती) Croton Polyandrum. --2 N. of a metre. --लं 1 Favour, kindness; नारीणामनुकूलमाचरति चेत् K. P. 9. --2 (Rhet.) A figure in which unfavourableness turns into kindness; अनुकूलं प्रातिकूल्यमानुकूल्यानुबंधि चेत् S. D.; कुपितासि यदा तन्वि निधाय करजक्षतम् । बधान भुजपाशाभ्यां कंठमस्य दृढं तदा ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0067-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुकूल त्रि० कूलमावरणं स्नेहेनानुबन्ध इति यावत् अनु- गतस्तम् अत्या० स० । सहचरे, सहाये, स्वपक्षपातिनि, “नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासीति” का० प्र० । “अनुकूलयतीन्द्रोऽपि स्वर्गद्रुमविभूषणैरिति” कुमा० अनुकूलयति अनुकूलं करोतीति नामधातुः । दन्तीवृक्षे स्त्री राजनि० । अलङ्कारशास्त्रप्रसिद्धे “अनुकूल एक- रति” रित्युक्ते नायकभेदे “एकस्यामेव नायिकायामास- क्तोऽनुकूलनायक” इति तदर्थः यथा “अस्माकं सखि! वाससी न रुचिरे, ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं, नो वक्रा गतिरुद्धतं, न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मदः । किन्त्व- थेऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो न्यान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम्” इति ॥ “अनुकूलं प्रातिकूल्यमानुकूल्यानुबन्धि चेत्” इति (सा० द०) इत्युक्तेऽर्थालङ्कारभेदे न० । यथा “कुपितासि यदा तन्वि! निधाय करजक्षतम् । बधान भुजपाशाभ्यां कण्ठ- मस्य दृढं तदा ॥” “सर्वेषामात्मत्वेनानुकूले परमेश्वरे पु० “अनुकूलः शतावर्त्तैति” विष्णुस० । सर्वेषामात्मत्वादनु- कूलः न हि स्वस्मिन् प्रतिकूलं स्वयमाचरतीति” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुकूलः, त्रि, (अनुकूलं करोति, अनुकूल + करो- [] त्यर्थे णिच् पचाद्यच् ।) अप्रतिकूलः । दक्षिणः । सहायः । यथा, “मयानुकूलेन नभस्वतेरितं” । इति श्रीभागवतं ॥
अनुकूलः, पुं, (अनुकूलयति केवलस्वपत्नीं सुखयति, अनुकूल + करोत्यर्थे णिच् अच् ।) पतिभेदः । तस्य लक्षणं । “सदा पराङ्गनापराङ्मुखत्वे सति स्वस्त्र्यनुरक्तत्वं” । इति रसमञ्जरी ॥ (यथा साहित्यदर्पणे, -- “एकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः । किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्या- महे दुःस्थितं” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-048-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुकूल" आता है (44)
अनुसार अनुकूल । मुआफिकनीक पु † ^१ वि॰ अच्छा । सुंदर । भला । अनुकूलआनुकूलिक अनुकूलअनुसाम परितोषित । संतुष्ट किया हुआ । अनुकूल । मुताबिकप्रसादस्थ अनुकूल । कृपालु । दयालुगवार रुचिकर । सह्य । अनुकूल । जैसे,— खुशगवार, नागवारदहिन अनुकूल । दक्षिणवफ्क अनुकूल । मुआफिकसुढर प्रसन्न और दयालु । जिसकी अनुकंपा हो । अनुकूलगवारा मनभाता । अनुकूल । पसंदमुआफिक जे विरुद्ध न हो । अनुकूलसाजगार शुभद । अनुकूल । माफिकअविरोधी जो विरोधी न हो । अनुकूलसानुभाव अनुभावयुक्त । कृपालु । सदय । अनुकूलअनुप्रवण अनुकूल । भागनेवाला । मनपसंदअव्यभिचारी जो किसी प्रतिकूल कारण से हटे नहीं । अनुकूलऋजु सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्रहित लाभदायक । उपकारी । फायदेमंदइष्ट अभिलषित । चाहा हुआ । वांछित । जैसे,— (क) परिश्रम से इष्ट फल की प्राप्त…पथ्य चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलक…राजी पंक्ति । श्रेणीसव्य वाम । बायाँअनुगत पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगामी । अनुयायीकाल्य † ^१ संज्ञा पुं॰ प्रभात । भोरसूनृत सत्य और प्रिय भाषण (जो जैन धर्मा- नुसार सदाचरण के पाँच गुणों में से एक…दक्षिण वि्॰प्रगुण चतुर । दक्ष । होशियारप्रसन्न संतुष्ट । तुष्टप्रियंकर एक दानव का नामप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…अनुगुण एक काव्यालंकार जिसमें किसी वस्तु के पूर्वगुण का दुसरी वस्तु के संसर्ग …सामन्य सामवेद का ज्ञाता ब्राह्मणअविरुद्ध जो विरुद्ध न हो । अप्रतिकूलआनुलोमिक नियमित । क्रमितविवक्षित जिसकी आवश्यकता या इच्छा हो । इच्छित । अपेक्षितसावकाश अवकाश । फुर्सत । छुट्टीदाहिन दे॰ 'दाहिना'उपयोगी काम देनेवाला । काम में आनेवाला । प्रयोजनीय । मसरफ कासीधा जो बिना कुछ इधर उधर मुड़े लगातार किसी ओर चला गया होमाफिक † वि॰अनुरुप तुल्य रूप का । सदृश । समान सरीखाअनुहरत हिं √दाहिना उस पार्श्व का जिसके अंगों की पेशियों में अधिक बल होता है । उस ओर का जि…सुम्नी दयालु । कृपालु । मेहरबान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें