🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भोजन
bhojana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, (1.1.78) अन्न · बोलना · पलक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भोजन यदि विष आदि द्वारा दूषित होगा तो ऐसे पात्र में पता चल जायगा । यदि साधारण होगा तो उसमें छीटे आदि पड़ जायेँगे ।
भोजन संज्ञा पुं॰ [सं॰] १० आहार को मुँह में रखकर चबाना । भक्षण करना । खाना ।
२. वह जो कुछ भक्षण किया जाता हो । खाने की सामग्री । खाने का पदार्थ । भोज्य पदार्थ (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पाना । मुहा॰—भोजन पेट में पड़ना = भोजन होना । खाया जाना ।
३. विष्णु (को॰) ।
४. शिव (को॰) ।
५. भोजन कराने की क्रिया (को॰) ।
६. धन । संपत्ति (को॰) ।
७. भोग या उपभोग करना । भोगना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोजन mf(ई)n. feeding, giving to eat (said of Śiva), MBh.
voracious, R.
भोजन m. N. of a mountain, BhP.
भोजन n. the act of enjoying, using, RV.
the act of eating (exceptionally with acc. of object), RV. &c. &c.
भोजन n. a meal, food, ib. (ifc. f(आ). , ‘feeding on’, ‘affording anything as food’, ‘serving as food for’; त्रिद्व्य्-एक-भोजन mfn. ‘taking food every 3rd day, every 2nd day and every day’)
भोजन n. anything enjoyed or used, property, possession, RV.; AV.; Naigh.
enjoyment, any object of enj˚ or the pleasure caused by it, RV.
(fr. Caus.) the act of giving to eat, feeding, GṛŚrS.; R.; Mn. (v.l.)
dressing food, cooking, Nal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (768,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोजन a. [भुज्-ल्यु ल्युट् वा] Feeding, nourishing, giving to eat. --नः 1 N. of Viṣṇu. --2 Of Śiva. --नं 1 Eating, eating food; taking one's meals; अर्जीर्णे भोजनं विषं. --2 Food --3 Giving (food) to eat, feeding. --4 Using, enjoying. --5 Any object of enjoyment. --6 That which is enjoyed. --7 Property, wealth, possessions. --Comp. --अधिकारः charge of provender, superintendence over food or provisions, stewardship. --आच्छादनं food and raiment. --कालः --वेला, --समयः meal-time, dinner or supper time. --त्यागः abstaining from food, fasting. --भांडं a dish of meat. --भूमिः f. a dining-hall. --विशेषः a dainty, delicacy. --वृत्तिः f. a meal, food. --व्यग्र a. {1} engaged in eating. {2} straitened for want of food. --व्ययः expense for food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोजनं, क्ली, (भुज् + “ल्युट् च ।” ३ । ३ । ११५ । इति भावे ल्युट् ।) भक्षणम् । कठिनद्रव्यस्य गलाधःकरणम् । तत्पर्य्यायः । जग्धः २ जेमनम् ३ लेपः ४ आहारः ५ निघसः ६ न्यादः ७ । इत्यमरः । २ । ९ । ५५ ॥ जमनम् ८ विघसः ९ । इति तट्टीका ॥ अभ्यवहारः १० प्रत्यवसानम् ११ अशनम् १२ स्वदनम् १३ निगरः १४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अथ भोजनगुणविधानादि । “भोजनाग्रे सदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् । अग्निसन्दीपनं हृद्यं लवणार्द्रकभक्षणम् ॥ आयुर्घृते गुडे रोगा मृत्युर्लीनो विदाहिषु । आरोग्यं कटुतिक्तेषु बलं मांसे पयःसु च ॥ अन्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणं घृतम् ॥ घृतादष्टगुणं तैलं मर्द्दनान्न च भक्षणात् । आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारणः ॥ * ॥ आयुष्यं प्राङ्मखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः । श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः ॥ कुक्षेरन्नेन भागौ द्वावेकं पानेन पूरयेत् । वायोः सञ्चारणार्थञ्च चतुर्थमवशेषयेत् ॥ दन्ते चावगतं चान्नं सौचेनैवाहरेज्जलैः । कुर्य्यादनिर्गतं तद्धि सुखस्यानिष्टगन्धताम् ॥ भुक्त्रा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते । अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥ भुक्त्वाचम्य करं वामं दत्त्वा कुक्षौ ततः पठेत् । भुक्तं महेन्द्रहस्तेन वैश्वानरसुखेन च ॥ गरुडस्य च कण्ठेन समुद्रस्य च वह्निना । वातापिर्भक्षितो येन पीतो येन महोदधिः ॥ यन्मया खादितं पीतं तदगस्त्यो जरिष्यति । पठित्वैतत् सुखासीनः क्षणं तिष्ठेदनाकुलः ॥ भुक्त्रा पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् । एवं ह्यधोगतं चान्नं सुखं तिष्ठति जीर्य्यति ॥ भुक्त्वोपविशतस्तुन्दं शयानस्य वपुर्भवेत् । आयुश्चंक्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अपि च । “ततो भोजनवेलायां कुर्य्यान्मङ्गलदर्शनम् । तस्य प्रदक्षिणं नित्यमायुर्धर्म्मविवर्द्धनम् ॥ लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः । हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥ पादुकारोहणं कुर्य्यात् पूर्व्वं भोजनतः परम् । [] पादरोगहरं वृष्यं चक्षुष्यं चायुषे हितम् ॥ * ॥ शरीरे जायते नित्यं वाञ्छा नॄणां चतुर्विधा । बुभुक्षा च पिपासा च सुषुप्सा सुरतस्पृहा ॥ भोजनेच्छाविघातात् स्यादङ्गमर्द्दोऽरुचिः श्रमः । तन्द्रा लोचनदौर्ब्बल्यं धातुदाहो बलक्षयः ॥ विघातेन पिपासायाः शोषः कण्ठास्ययोर्भवेत् । श्रवणस्यावरोधश्च रक्तशोषो हृदि व्यथा ॥ निद्राविघाततो जम्भा शिरोलोचनगौरवम् । अङ्गमर्द्दस्तथा तन्द्रा स्यादन्नापाक एव च ॥ बुभुक्षितो न योऽश्नाति तस्याहारेन्धनक्षयात् । मन्दीभवति कायाग्निर्यथा चाग्निर्निरिन्धनः ॥ आहारं पचति शिखी दोषाननाहारः पचति । दोषक्षये च धातून् पचति धातुक्षये प्राणान् ॥ आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारणः । स्मृत्यायुःशक्तिवर्णौजःसत्त्वशोभाविवर्द्ध्वनः ॥ यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् । विचार्य्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि ॥” उभयोः कालयोः प्रातः सायञ्च । तथा च । “सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं श्रुतिबोधितम् । नान्तरा भोजनङ्कुर्य्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥” प्रातः प्रथमयामात् उपरि द्वितीययामात् अर्व्वाक् । तथा च । “याममध्ये न भोक्तव्यं यामयुग्मं न लङ्घयेत् । याममध्ये रसोत्पत्तिर्यामयुग्माद्बलक्षयः ॥” अन्यच्च । “क्षुत् सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च । काले वा यदि वाकाले सोऽन्नकाल उदाहृतः ॥” रसादीनां पाकं ज्ञातुमाह । “उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः । लघुता क्षुत्पिपासा च यदा कालः स भोजने ॥” स्थानमाह । “आहारं विजने कुर्य्यान्निर्हारमपि सर्व्वदा । उभाभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात् प्रकाशे हीयते श्रिया ॥ निर्हारो मलमूत्रो
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भोजन" आता है (60)
भष पु ^१ संज्ञा पुं॰ आहार । भोजनअशन भोजन । आहार । अन्नजमन भोजन करना । भक्षणआहार भोजन । खाना । क्रि॰ प्र॰— करना ।—होना । यो॰— निराहार । फलाहारखादन भक्षण । भोजन । खानाजग्ध भोजन । आहार । खानानिघस भोजन । खाद्य । आहारभक्ष खाने का पदार्थ । भक्ष्य । खाना । भोजनविघस आहार । भोजन । खानाकसिपु भोजनजक्षण भक्षण । भोजन । खानाजग्धि खाने की क्रिया । भोजनप्सान भोजनभक्षण भोजन करना । किसी वस्तु को दाँतों से काटकर खाना । जैसे, पुआ आदि का खानाभुक्ति भोजन । आहारभुज्यु भोजनविष्वाण भोजन । खानाअभ्यवहार भोजनोपयुक्त । खाने योग्यप्रत्यवसान भोजन । खानापीनाखान खाने की क्रिया । भोजननिगर भोजनप्राशन खाना । भोजनउपवस्ति जीवन का अवलंब । जीने का सहारा । जैसे, भोजन, निद्रा आदिआशि भोजन । खाना । भक्षणप्राश् भोजन । आहारभोजनीय भोजन करने योग्य । खाने योग्य । जो खाया जा सकेसंभक्ष एक साथ भोजन करनासमाश अशन । खाना । भोजनजिमित भोजनसंभोज भोजन । खानास्वन्न पु संज्ञा पुं॰ सुअन्न अच्छा । भोजन । अच्छा आहारप्राणोपहार भोजन । आहार । खानाभोजनवृत्ति खाद्य वस्तु । खाना । भोजनभख पु संज्ञा पुं॰ आहार ।भक्ष्य । भोजनचषण भोजन । भक्षण । २ वध करना । क्षय करना । हनन करनाखाधु पु †, खाधू पु † संज्ञा पुं॰ भोज्य पदार्थ । भोजन । खाद्यगिजा वह जो खाया जाय । भोजन । खाद्यवस्तु । खोराकरसाय † संज्ञा स्त्री॰ रसोई । भोजनचभाना खिलाना । भोजन । करानावल्मन आहार । भोजनहप्पा भोजन । ग्रास । कौरधाक वृषरजक कपड़ा धोनेवाला । धोबीआचार व्यवहार । चलन । रहन सहनखाद्य खाने योग्य । भोज्य । भक्ष्यतर्पण तृप्त करने की किया । संतुष्ट करने का कार्यचर्व्य चबाने योग्यसंग्रह एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचयरयि जल । पानीप्राशु त्वारित । शीघ्र । तुरतप्रेति मरण । मरनासंसिद्ध पूर्णतया संपन्न । अच्छी तरह किया हुआदेहयात्रा मरण । मृत्युकासा खाँसीसंवर्ग अपनी ओर समेटना । अपने लिये बटोरनाप्राशनीय प्राशन के योग्य । खाने के योग्य । चखने के योग्यरोटी गुँधे हुए आटे की आँच पर सेंकी हुई लोई या टिकिया जो नित्य के खाने के का…पारणा -भुक पु संज्ञा पुं॰बीजन पु संज्ञा पुं॰ बेना । पंखा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें