🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:16:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संयोग
saṃyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संयोग श्रृंगार संज्ञा पुं॰ [सं॰ संयोग श्रृङ्गार] श्रृंगार रस का एक भेद जिसमें नायक नायिका के मिलन आदि का वर्णन होता है [को॰] ।
संयोग संधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ संयोगसन्धि] कामंदकीय नीति शास्त्र के अनुसार वह संधि जो किसी उद्देश्य से चढ़ाई करने के उपरांत उसके संबंध में कुछ तै हो जाने पर की जाय । (कामंदक) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-योग m. conjunction, combination, connection (˚गे or ˚गेषु ifc. ‘in connection with, with regard to, concerning’), union or absorption with or in (gen., or instr. with and without सह, or loc., or ifc.), Āpast.; MBh. &c.
contact (esp. in phil. ‘direct material contact’, as of sesamum seed with rice-grains [in contradistinction to contact by the fusion of particles, as of water with milk], enumerated among the 24 Guṇas of the Nyāya cf. under सम्-बन्ध), Yogas.; Kaṇ.; Bhāṣāp.
carnal contact, sexual union, MBh. &c.
matrimonial connection or relationship by marriage with or between (gen., सह with instr., or comp.), Gaut.; Mn.; MBh. &c.
a kind of alliance or peace made between two kings with a common object, Kām.; Hit.
agreement of opinion, consensus (opposed to भेद), R.
applying one's self closely to, being engaged in, undertaking (˚गं √ कृ, ‘to undertake, set about, begin’; अग्निहोत्र-संयोगम् √ कृ, ‘to undertake the maintenance of a sacred fire’), Āpast.; Mn.; R.
(in gram.) a conjunct consonant, combination of two or more consonants, Prāt.; Pāṇ. &c.
dependence of one case upon another, syntax, Vop.
(in astron.) conjunction of two or more heavenly bodies, MW.
total amount, sum, VarBṛS.
N. of Śiva, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संयोगः 1 (a) Conjunction, union, combination, junction, association, intimate union; संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति संभवं Subhāṣ. (b) Endowment with, possession of. --2 Conjunction (as one of the 24 guṇas of the Vaiśeṣikas). --3 Addition, annexation. --4 A set; आभरणसंयोगाः Māl. 6. --5 Alliance between two kings for a common object. --6 (In gram.) A conjunct consonant; हलोऽनंतराः संयोगः P. I. 1. 7. --7 (In astr.) The conjunction of two heavenly bodies. --8 An epithet of Śiva. --Comp. --पृथक्त्वं severalty of conjunction. --विरुद्धं any eatables causing disease by being mixed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयोग पु० सम् + युज--घञ् । १ मेलने क्रियाजन्ये द्रव्याश्रिते गुणभेदे २ सम्बन्धमात्रे च “अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः । कीर्त्तितस्त्रिविधख्येष आद्योऽम्यतर कर्मजः । तथोभयोः कर्मजन्यो भवेत् संयोगजोऽपरः । आदिमः श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्त्तितः । मेषयोः सन्निपातोयः स द्वितीय उदाहृतः । कपालतरुसंयोगात् संयोगस्तरुकुम्भयोः । तृतीयः स्यात् कर्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्त्तितः । अभिघातो गोदनश्च शब्दहेतुरिहादिमः । शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्यात्” भाषा० “उदयात् प्राक् दश- म्यास्तु शेषः संयोग उच्यते । उपरिष्टात् प्रवेशस्तु तस्मात् तत् परिवर्जयेत्” ति० त० उक्ते उदयात् प्राक्दशम्याः शेषे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयोगः, पुं, (सं + युज् + घञ् ।) मेलनम् । न्याय- मते गुणपदार्थः । स च सम्बन्धविशेषः । अ- प्राप्तवस्तुद्वयस्य प्राप्तिः । स च त्रिविधो यथा । एककर्म्मजन्यः । यथा पर्व्वते पक्षिसंयोगः ॥ १ ॥ उभयमर्म्मजन्यः । यथा मेषद्वयसंयोगः ॥ २ ॥ संयोगजन्यसंयोगः । यथा कपालतरुसंयोग- जन्यतरुकुम्भसंयोगः ॥ ३ ॥ कर्म्मजन्यसंयोगो- ऽपि द्विविधः । अभिघातः । तस्मात् शब्दो जायते ॥ १ ॥ नोदनः । तस्मात् शब्दो न जायते ॥ २ ॥ अत्र प्रमाणम् । “अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः । कीर्त्तितस्त्रिविधस्त्वेष आद्योऽन्यतरकर्म्मजः ॥ तथोभयोः कर्म्मजन्यो भवेत् संयोगजोऽपरः । आदिमः श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्त्तितः ॥ मेषयोः सन्निपातो यः स द्वितीय उदाहृतः । कपालतरुसंयोगात् संयोगस्तरुकुम्भयोः ॥ द्वितीयः स्यात् कर्म्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्त्तितः अभिघातो नोदनश्च शब्दहेतुरिहादिमः । शब्दाहेतुर्द्द्वितीयः स्याद्विभागोऽपि त्रिधा भवेत् ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ उदयात् पूर्व्वं दशभ्याः शेषः । यथा, -- “उदयात् प्राक् दशम्यास्तु शेषः संयोग इष्यते । उपरिष्टात् प्रवेशस्तु तस्मात् तां परिवर्ज्जयेत् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ सम्बन्धमात्रम् । इति संयोगपृथक्त्वन्यायार्थ- दर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-201-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संयोग" आता है (59)
योग दो अथवा अधिक पदार्थों का एक में मिलना । संयोग । मिलान । मेलसंगम दो वस्तुओं के मिलने की क्रिया । मिलाप । संमेलन । संयोग । समागम । मेलसंधि दो चीजों का एक में मिलाना । मेल । संयोगसंयुग मेल । मिलाप । संयोग । समागमसंश्रय संयोग । मेल । संबंध । समागम । लगाव । संपर्कसंहिता मेल । मिलावट । संयोगसमायोग संयोगसंश्लेष मेल । मिलाप । संयोगसमागति संयोग । मिलन । एकत्र होनासंगमन संयोग । मेल । संगमअप्ययन मेल । योग । संयोगदैवयोग भाग्य का आकस्मिक फल । संयोग । इत्तिफाक । जैसे,—दैवयोग से वह हमें मार्ग…परिभावन मिलाप । मिलन । संयोगसंघटन मेल । संयोगसंसंग संयोग । लगाव । संबंधसुयोग सुंदर योग । संयोग । सुअवसर । अच्छा मौका । जैसे, — बड़े भाग्य से यह सुय…अंगसंग रति । संयोग । मैथुन । संभोगप्रत्यासंग संबंध । संयोग । लगावतरकीब संयोग । मिलान । मेलसंजोग पु संज्ञा पुं॰ अवसर । मौका । संयोगमेलापन मिलना । संयोग । समागमइत्तिफाक संयोग । मौकासन्नियोग अच्छा योग । संयोग । संबंधयोजन परमात्मावायु हवा । वात । विशेष—वैशेषिक दर्शन वायु को द्रव्यों में मानता है और उसे र…संभव उत्पत्ति । जन्म । पैदाइश । जैसे,— कुमारसंभवअन्वय परस्पर । तारतम्यआप्ति प्राप्ति । लाभमिथुन और पुरुष का युग्म । मर्द और औरत का जोडा़श्लेष मिलना । जुड़ना । एक में सटने यो लगने का भावसंबंध एक साथ बँधना, जुड़ना या मिलनासंहनन संहत करना । एक में मिलाना । जोड़नासमवाय समूह । झुंडसंपर्क मिश्रण । मिलावटसंसर्ग संबंध । लगाव । संपर्कयदृच्छा केवल इच्छा के अनुसार व्यवहार । स्वेच्छाचरण । मनमनापनसंघट्टन बनावट । रचना । गठनसंप्रयोग जोड़ने की क्रिया या भाव । समागम । एक साथ करनास्पृष्टि छूने की क्रिया । स्पर्शमन में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…अवियोग वियोग का अभाव । उपस्थितसमासंजन मिलाना । संयुक्त करनामेल दो या अधिक वस्तुओं या व्यक्तियों के हकट्ठा होने का व्यापार अयवा भाव । …जंभन भक्षणयुज्य मिला हुआ । संयुक्तसंवलन भिड़ना । जुटना (शत्रु से)सन्निपात एक साथ गिरना या पड़नासमापत्ति एक ही समय में और एक ही स्थान पर उपस्थित होना । मिलनाअन्नजल दाना पानी । खाना पीना । खानपान । जैसे,—तुम्हारे यहाँ हम अन्नजल नहीं ग्…सं एक अव्यय जिसका व्यवहार शोभा, समानता, संगति, उत्कृष्टता, निरंतरता, औचित…गटपट दो या दो से अधिक मनुष्यों या पदार्थों का परस्पर बहुत अधिक मेल । मिलावटनौबत बारी । पारी । जैसे, नौबत का बुखारबानक वेष । भेस । सजधजवस्ल दो चीजों का आपस में मिलना । मिलनहालत दशा । अवस्था । जैसे,—अब उस बीमार की क्या हालत है ?उफताद आपत्ति । मुसीबतमिलाप मिलने की क्रिया या भावभटभेरा †पु संज्ञा पुं॰इत्तफाक मेल । मिलाप । एका
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें