🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:32:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मन
mana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनः संज्ञा पुं॰ [सं॰ मनस्] मन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मन m. Indian spikenard, Nardostachys Jatamansi, L.
N. of a son of Śambara, Hariv. (v.l. मत).
2. मन in comp. for मनस्.
मनः in comp. for मनस्.
3. मन m. du. (for 1. and 2. See p. 783, col. 2) a partic. ornament, RV. viii, 78, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (783,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन पूजायां सक० गर्वे अक० भ्वा० पर० सेट् । मनति अमानीत्--अमनीत् मेनतुः ।
मन गर्वे अक० चु० आ० सेट् । मानयते अमीमनत् ।
मन बोधे तना० आ० सक० सेट् । मनुते अमनिष्ट मेने ।
मन बोधे दि० आ० सक० अनिट् । मन्यते । अमंस्त मेने ।
मन धृतौ अद० चु० उ० सक० सेट् । मनयति ते अममनत् त ।
मन पु० मन--अच् । जटामांस्याम् शब्दच० ।
मन आप त्रि० मन आप्नोति आप--अण् उप० स० । मनोज्ञे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4734,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनः" आता है (55)
मनु ब्रह्मा के पुत्र जो मनुष्यों के मूल पुरुष माने जाते हैं । विशेष—वेदों …निगु प्रसन्न करनेवाला । मनोहारीसर्क मन । चित्तहृद् हृदय । दिल । मनध्यान बाह्म इंद्रियों के प्रयोग कि बिना केवल मन में लाने की क्रिया या भाव । …लिगु मनअनंगक मनस्वांत अंतःकरण । मनमनोमय मनोरुप । मानसिककरणाधिप करण अर्थात् इंद्रियों का स्वामी । मन । आत्माजी मन । दील । तबीयत । चित्तअंतस् अंतःकरण । मन । हृदय । चित्ता मानसत्रिदंडी मन, वचन और कर्म तीनों को दमन करने या वश में रखनेवाला व्यक्तिमनः मनहिय हृदय । मनउरमी शोक मोह आदि षट् उर्मियों से युक्त । अस्तित्व की, शरीर, मन, जीवन, संबंध…जमीर अंतःकरणा । हृदय । मनहिया हृदय । मनतबीअत चित्त । मन । जी । मुहा॰—(किसी पर) तबीअत आना = (किसी पर) प्रेम होना । आ…हियरा हृदय । मनद्वादस दे॰ 'द्वादश' । यौ॰— द्वादसनगर = पाँच तत्व, तीन गुण, मन, बुद्धि, चित्त,…अंतर्घट शरीर के भीतर का भाग । अंत:करण । हृदय । मनउर वक्षस्थल । छाती । यौ॰—उरोज । मुहा॰—उर आनना वा लाना = छाती से लगाना । आ…घट घड़ा । जलपात्र । कलसाधी बुद्धि । अक्ल । समझ । विशेष— दे॰ 'बुद्धि'चित चुनकर इकट्ठा किया हुआवीक वायुदर्प घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । तावमनसा एक देवी का नाम । विशेष—पुराणानुसार यह जरत्कारु मुनि की पत्नि और आस्तीक…विभु जो सर्वत्र वर्तमान हो । जो सब मूर्त पदार्थों में रम रहा हो । जिससे कोई…अतींद्रिय जो इंद्रियज्ञान के बाहर हो । जिसका अनुभव इंद्रियों द्वारा न हो । अगोचर…अहिंसा साधारण धर्मों में से एक । किसी को दुःख न देनाप्रमेय जो प्रमाण का विषय हो सके । वह जिसका बोध करा सकेंरजसानु मेघ । बादलअंतःकरण वह भीतरी इंद्रिय जिसके विषय संकल्प, विकल्प, निश्चय, स्मरण आदि है तथा ज…त्रिदंड संन्यास आश्रम का चिह्न, बाँस का एक डंडा जिसके सिरे पर दो छोटी छोटी लकड…रवितनय यमराजतुल्ययोगिता एक अलंकार जिसमें कई प्रस्तुतों या अप्रस्तुतों का अर्थात् बहुत से उपमान…आत्मा जीवमहाबलि आकाशलिंगदेह वह सूक्ष्म शरीर जो इस स्थूल शरीर के नष्ट होने पर भी संस्कार के कारण कर…निर्विषय जो अपने स्थान से दूर कर दिया गया होमर्मस्थल मर्मस्थान । विशेष दे॰ 'मर्म'चीत पु † ^१ संज्ञा पुं॰दिल कलेजा । मुहा॰— दिल उलटना = दे॰ 'कलेजा उलटना ' । दिन मलना = दे॰ 'कलेजा …कल्ब हृदय । दिलछाती हड्डी की ठठरियों का पल्ला जो कलेजे के ऊपर पेट तक फैला होता है । पेट के…जिगर कलेजा । यौ॰—जिगर कुल्फ = जिगर का ताला । हृदयरूपी तालाजियरा पु † संज्ञा पुं॰मतुला मातुलानी संज्ञा स्त्री॰मन्नु पु ^१ संज्ञा पुं॰वफादारी प्रतिज्ञापालन । बात को पूरा करनाअंतस्सार आंतरिक सार । तत्वअंतरात्मा जीवात्मा । जीवविशेष—पराशर के मत से 'गोपाल' एक संकर जाति है जिसकी उत्पत्ति क्षत्रिय पिता और शु्द्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें