🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:29:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ब्रह्मा
brahmā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भूतात्मा (3.3.113) शरीर
शम्भु (3.3.143) शिव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ब्रह्मा संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्म के तीन सगुण रूपों में से सृष्टि की रचना करनेवाला रूप । सृष्टिकर्ता । विधाता । पितामह । विशेष—मनुस्मृति के अनुसार स्वयंभू भगवान ने जल की सृष्टि करके जो बीज फेंका, उसी से ज्योतिर्मय हुआ । (दे॰ ब्रह्मांड) । भागवत आदि पुराणों में लिखा है कि भगवान विष्णु ने पहले महत्तत्व, अहंकार, पंचतन्मात्रा द्वारा एकादश इंद्रियाँ ओर पंचमहाभूत इन सोलह कलाओं से विशिष्ट विराट् रूप धारण किया । एकार्णव में योगनिद्रा में पडकर जब उन्होंने शयन किया, तब उनकी नाभि से जो कमल निकला उससे ब्रह्मा की उत्पत्ति हुई । ब्रह्मा के चार मुख माने जाते है जिनके संबध में मत्स्यपुराण में यह कथा है—ब्रह्मा के शरीर से जब एक अत्यंत सुंदरी कन्या उत्पन्न हुई, तब वे उसपर मोहित होकर इधर उधर ताकने लगे । वह उनके् चारों ओर घूमने लगी । जिधर वह जाती, उधर देखने के लिये ब्रह्मा को एक सिर उत्पन्न होता था । इस प्रकार उन्हें चार मुँह हो गए । ब्रह्मा के क्रमशः दस मानसपुत्र हुए—मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रचेता, वसिष्ठ, भृगु ओर नारद । इन्हें प्रजापति भी कहते हैं । महाभारत में २१ प्रजापति कहे गए हैं । दे॰ प्रजापति । पुराणो में ब्रह्मा वेदों के प्रकटकर्ता कहे गए हैं । कर्मानुसार मनुष्य के शभाशुभ फल या भाग्य को गर्भ के समय स्थिर करनेवाले ब्रह्मा माने जाते हें ।
२. यज्ञ का एक ऋत्विके ।
३. एक प्रकार का धान जो बहुत जल्दी पकता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
ब्रह्माङ्गभूब्रह्माञ्जलिब्रह्माञ्जलिकृतब्रह्मांडब्रह्माण्डकटाहब्रह्माण्डकपालब्रह्माण्डकल्पब्रह्माण्डज्ञानमहाराजतन्त्रब्रह्माण्डतन्त्रब्रह्मांडपुराणब्रह्माण्डभाण्डोदरब्रह्माण्डयामलेपञ्चमीसाधनब्रह्मांभब्रह्माम्भस्ब्रह्माक्षरब्रह्माक्षरमयब्रह्मागायत्रीब्रह्मागारब्रह्माग्रभूब्रह्माग्रभूःब्रह्माणीब्रह्माणीमन्त्रब्रह्मातिथिब्रह्मात्मभूब्रह्मात्मभूःब्रह्मादनीब्रह्मादर्शब्रह्मादिजाताब्रह्मादित्यब्रह्मादिशीर्षब्रह्मादैत्यब्रह्माद्यब्रह्माद्रिजाताब्रह्माधिगमब्रह्माधिगमनब्रह्माधिगमिकब्रह्मानंदब्रह्मानन्दगिरिब्रह्मानन्दपरमहंसब्रह्मानन्दभारती
🔁 जिनके अर्थ में "ब्रह्मा" आता है (60)
धा ब्रह्माकंज ब्रह्माविध पु ^१ संज्ञा पुं॰ विधि । ब्रह्माभूरि ब्रह्माअंकति ब्रह्माविरंच ब्रह्माअघ्न्य ब्रह्माद्रुहण ब्रह्माविरंचि सृष्टि रचनेवाला, ब्रह्मा । विधाताविरिंच ब्रह्माशुभ्रि ब्रह्माद्रुहिण ब्रह्मा । दे॰ 'द्रुहण'सनत् ब्रह्मात्रयी तीन वस्तुओं का समूह । तिगुह । तीखट । जैसे, ब्रह्मा, विष्णु और महेशआदिदेव ब्रह्माकमलासन ब्रह्मापुराणग ब्रह्माशतानंद ब्रह्माआद्यकवि ब्रह्माचतुरानन चार मुखवाले । ब्रह्मा । यौ॰—चतुरानन का अस्त्र = ब्रह्मास्त्रवेदगर्भ ब्रह्मासामयोनि ब्रह्माअष्टकर्ण ब्रह्मा । विशेष—चार मुख होने के कारण ब्रह्मा के आठ कान है, अत: इन्हें …आत्मयोनि ब्रह्मापद्मपाणि ब्रह्मामहावीर्य ब्रह्माअज जिसका जन्म न हो । जन्म के बंधन से रहित । अजन्मा । स्वयंभूधम चंद्रमाशल कंस के एक मल्ल का नामकवि काव्य करनेवाला । यौ॰—कविज्येष्ठ । कविपुत्र । कविराज । कविश्रेष्ठकंजर पेट । उदरकेशव विष्णु का एक नामधिषण बृहस्पतिविधु चद्रंमाशंभु शिव । महादेवअंगति अग्नहोत्रीअवतार उतरना । नीचे आनाजन्यु अग्निमृगयु मृगयू संज्ञा पुं॰सनातन प्राचीन काल । अत्यंत पुराना समय । अनादि काल । जैसे,—यह बात सनातन से चल…जूर्णि वेगपितामह पिता का पिता । दादामृत्यु शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौतस्थविर वृद्ध । बुड्ढा । जैसे,—उनका प्रभाव स्थविर और युवा सब पर समान हुआ ।—अयो…हिरण्मय सुनहरा । स्वर्णिमआंड अंडे से उत्पन्नसंजय धृतराष्ट्र का मंत्री जो महाभारत के युद्ध के समय धृतराष्ट्र को उस युद्ध…कलहंस हंसवागीश बृहस्पतिदेवदेव शिवशतधृति इंद्रहेमांग चंपा जिसके फूल सुनहले होते हैंपद्मासन योगसाधन का एक आसन जिसमें पालथी मारकर सीधे बैठते हैंपितृपति यमचिंतामणि कल्पित रत्न जिसके विषय में प्रसिद्ध है कि उससे जो अभिलाषा की जाय वह पू…नलिनीरुह मृणाल । कमल की नालपद्मगर्भ कमल का भीतरी भागप्रजापति सृष्टि को उत्पन्न करनेवाला । वह जिसने सृष्टि उत्पन्न की है । सृष्टिकर्…वागीश्वर बृहस्पतिसुरेश्वर देवताओं के स्वामी, इंद्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें